lê quý đôn là ai

Lê Quý Đôn

Bức tượng Lê Quý Đôn bên trên Trường Trung học tập phổ thông Lê Quý Đôn, Q3, Thành phố Hồ Chí Minh

Bức tượng Lê Quý Đôn bên trên Trường Trung học tập phổ thông Lê Quý Đôn, Q3, Thành phố Hồ Chí Minh

Bạn đang xem: lê quý đôn là ai

Sinh2 mon 8 năm 1726
Thái Bình
Mất11 mon 6 năm 1784
(57 tuổi)
Hà Nam
Bút danhDoãn Hậu, Quế Đường
Nghề nghiệpNhập thị Bồi tụng
Quốc tử giám Tư nghiệp
Quốc tịchĐại Việt
Dân tộcKinh
Tư cơ hội công dânĐại Việt
Tác phẩm nổi bậtĐại Việt thông sử
Toàn Việt đua lục
Phủ biên tạp lục
Phối ngẫuLê Thị Trang
Con cáiLê Quý Kiệt
Lê Quý Châu
Lê Quý Tá
Lê Quý Nghị
Thân nhânLê Trọng Thứ (cha, 1693–1783)
Trương Thị Ích (mẹ)

Lê Quý Đôn () (chữ Hán: 黎貴惇, 2 mon 8 năm 1726 – 11 mon 6 năm 1784), thương hiệu khi nhỏ là Lê Danh Phương,[1][2] tự động Doãn Hậu (允厚), hiệu Quế Đường (桂堂), là vị quan lại thời Lê trung hưng, cũng chính là thi sĩ và được ca ngợi là "nhà chưng học tập rộng lớn của nước Việt Nam vô thời phong kiến".[3]

Ở thế kỷ 18, những học thức văn hóa truyền thống, khoa học tập của dân tộc bản địa được thu thập hàng nghìn năm cho tới hiện nay đã ở vô quá trình lô ghích, tiến thủ cho tới trình độ chuyên môn nên khối hệ thống, phân loại. Thực tế khách hàng quan lại này yên cầu nên với những cỗ óc bách khoa, Lê Quý Đôn với học tập vấn uyên chưng của tớ đang trở thành người "tổng hợp" từng học thức của thời đại.

Tác phẩm của Lê Quý Đôn tổng hợp với cho tới 40 cỗ, bao hàm hàng trăm ngàn quyển, tuy nhiên một vài bị ông tơ mọt ăn mất mặt.

Thân thế và sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]

Ông sinh ngày 5 mon 7 năm Bính Ngọ (2 mon 8 năm 1726) bên trên buôn bản Diên Hà, thị trấn Diên Hà, trấn Sơn Nam, ni là thôn Đồng Phú nằm trong xã Độc Lập, thị trấn Hưng Hà, tỉnh Tỉnh Thái Bình.

Ông là nam nhi cả của ông Lê Phú Thứ (sau thay đổi là Lê Trọng Thứ),[4] đỗ Tiến sĩ năm hướng dẫn Thái thứ hai (Giáp Thìn, 1721) và thực hiện quan lại trải cho tới chức Hình cỗ Thượng thư, tước đoạt Nghĩa Phái hầu. Ông Lê Trọng Thứ sinh vào năm 1694 và với hiệu là Trúc Am. Tổ tiên vốn liếng là bọn họ Lý ở thị trấn Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc. Vì rời nàn nên mái ấm gia đình ông dời về ở xã Vị Dương (nay là thị trấn Thái Thụy, Thái Bình). Về sau mái ấm gia đình ông lại cho tới cư ngụ ở xã Diên Hà, thị trấn Hưng Hà nằm trong tỉnh.[4] Mẹ Lê Quý Đôn thương hiệu Trương Thị Ích, là đàn bà loại tía của Trương Minh Lượng, đỗ Tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700), trải nhiều chức quan lại, tước đoạt Hoằng Phái hầu.

Ba phiên đỗ đầu[sửa | sửa mã nguồn]

Thuở nhỏ, Lê Quý Đôn là kẻ ham học tập, lanh lợi, với trí ghi nhớ chất lượng, được người đương thời xem như là "thần đồng". Năm lên 5 tuổi tác, ông tiếp tục hiểu được không ít bài xích vô Kinh Thi. Năm 12 tuổi tác, ông tiếp tục học tập "khắp kinh, truyện, những sử, những sách của bách gia chư tử".[5]

Năm Kỷ Mùi, ông theo dõi phụ thân lên học tập ở kinh kì Thăng Long. Năm 1743 (Quý Hợi, đời vua Lê Hiển Tông), ông tham gia dự thi Hương và đỗ đầu (Giải nguyên) khi 18 tuổi tác. Sau Lúc đỗ Giải nguyên vẹn năm 1743, vì thế không thích trùng thương hiệu với Nguyễn Danh Phương (1690 - 1751), một thủ lĩnh dân cày đang được nổi lên kháng triều đình, nên ông tiếp tục thay tên là Lê Quý Đôn.[1][2] Sau bại, ông cưới bà Lê Thị Trang ở phường Bích Câu thực hiện phu nhân. Bà là đàn bà loại 7 của Lê Hữu Kiều, Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718).

Tuy đỗ đầu khoa đua Hương, tuy nhiên đua Hội bao nhiêu phiên ông đều ko đỗ. Ông trong nhà dạy dỗ học tập và viết lách sách trong tầm 10 năm (1743-1752). Sách Đại Việt thông sử (còn gọi là "Lê triều thông sử") được ông thực hiện vô quá trình này (Kỷ Tỵ, 1749).[6][7]52), ông lại tham gia dự thi Hội, và phiên này thì đỗ Hội nguyên vẹn. Vào đua Đình, ông đỗ luôn luôn Bảng nhãn. Vì kỳ đua này sẽ không lấy đỗ Trạng nguyên vẹn nên kể như cả tía phiên đua ông đều đỗ đầu.

Làm quan[sửa | sửa mã nguồn]

Sau Lúc đỗ đại khoa, năm Quý Dậu (1753),[8][a] Lê Quý Đôn được té thực hiện Thị thư ở Viện Hàn lâm, rồi sung thực hiện Toản tu quốc sử vô ngày xuân năm Giáp Tuất (1754).

Năm Bính Tý (1756), ông được cử lên đường điều tra ở trấn Sơn Nam, phát hiện "6, 7 viên quan lại ăn hối hận lộ".[9] Tháng 5 năm bại, ông được biệt phái quý phái phủ Chúa coi việc quân sự chiến lược (chức Tri Binh phiên).[9] Ba mon sau, ông được cử lên đường giao kèo những đạo Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa... rồi rước quân lên đường tấn công quân của Hoàng Công Chất.[10]

Năm Đinh Sửu (1757), ông được thăng thực hiện Hàn lâm viện Thị giảng. Trong năm này ông viết lách Quần thư khảo biện.

Đi sứ ngôi nhà Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Kỷ Mão (1759), vua Lê Ý Tông mất mặt, triều đình cử ông thực hiện Phó sứ, tước đoạt Dĩnh Thành bá, nhằm cùng theo với Trần Huy Mật, Trịnh Xuân Chú đứng đầu phái bộ quý phái ngôi nhà Thanh (Trung Quốc) cáo phó và nộp cống (1760).

“ Tháng 11 năm Kỷ Mão, Cảnh Hưng loại đôi mươi (1759) sai những ông Chánh sứ Trần Huy Mật, Phó sứ Lê Quý Đôn, Trịnh Xuân Chú quý phái tuế cống ngôi nhà Thanh, thêm vô việc cáo phó vua [Lê] Ý Tông. ”

Trên lối quý phái Yên Kinh (nay là Bắc Kinh), Lê Quý Đôn thấy những quan lại lại ngôi nhà Thanh với thói thân quen gọi đoàn sứ của Đại Việt là "di quan lại, di mục" (quan lại từng rợ), ông lên giờ phản đối, kể từ đấy bọn họ mới nhất gọi là "An Nam cống sứ".[11][12] Việc đáng chú ý nữa vô chuyến hành trình sứ này này đó là ông và đã được những quan lại rộng lớn triều Thanh như Binh cỗ Thượng thư Lương Thi Chinh, Công cỗ Thượng thư Quy Hữu Quang và nhiều nho thần không giống tìm về thăm hỏi.

Đặc biệt, khi tới thực hiện lễ ở năng lượng điện Hồng Lô, Lê Quý Đôn bắt gặp đoàn sứ thần Triều Tiên bởi Hồng Khải Hi (洪启禧 - 홍계희) hàng đầu (còn với Triệu Vinh Tiến 趙榮進 và Lý Huy Trung 李徽中). Sau bại, ông đã trải thơ với bọn họ và mang lại bọn họ coi tía kiệt tác của tớ là Thánh tế bào hiền hậu phạm lục, Quần thư khảo biệnTiêu Tương bách vịnh.[10] Tài văn học và ứng đáp của ông thực hiện mang lại bọn họ "phải tôn trọng",[13] "phải tuyên dương ngợi".[14]

Một vô số những bài xích thơ Lê Quý Đôn chia sẻ với những sứ thần Triều Tiên:[15]

“ 送朝鮮國使其一

異邦合志亦同方,
學術本從先素王。
完福共欣歌五善,
逸才偏愧乏三長。
側釐白錘交投贈,
端委洪疇覓表章。
信筆書黃終歉歉,
粲花清論過揄揚。

Tống Triều Tiên quốc sứ kỳ nhất

Dị bang thích hợp chí diệc đồng phương,
Học thuật phiên bản tòng Tiên Tố Vương.
Hoàn phúc nằm trong hân ca ngũ thiện,
Dật tài thiên quý phạp tam ngôi trường.
Trắc ly, bạch trụy phó đầu tặng,
Đoan ủy, hồng trù mịch biểu chương.
Tín cây bút thư hoàng cộng đồng khiểm khiểm,
Xán hoa thanh luận quá du dương.

Tiễn sứ thần Triều Tiên kỳ 1

Khác bang tuy nhiên thích hợp chí, cũng và một phía,
Học thuật vốn liếng nằm trong theo dõi Tiên Tố Vương.
Cùng mừng rỡ với loại phúc được hoàn hảo vẹn, ca lên bài xích ca ngũ thiện,
Riêng xấu hổ cho chính bản thân mình rước khoe khoang tài năng và lại ko đầy đủ tam ngôi trường.
Giấy trắc ly và giấy tờ bạch trụy trao tặng cho nhau,
Phép đoan ủy và luật lệ hồng trù nhìn thấy ở biểu chương.
Thả mức độ viết lách văn sửa chữ, thiệt uyển gửi,
Miệng tươi tắn như hoa luận bàn, rõ rệt lại quá tôn vinh. ”

— Lê Quý Đôn   

Biên biên soạn sách[sửa | sửa mã nguồn]

Trở về nước (Nhâm Ngọ, 1762), ông được thăng chức Thừa chỉ Viện Hàn lâm, rồi thực hiện Học sĩ ở Tắc thư những nhằm duyệt kỹ sách vở và giấy tờ, Ngô Thì Sĩ lưu giữ chức Chính tự động. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết lách rằng:[16]

Bổ dụng Nguyễn dựa Lân và Lê Quý Đôn sung thực hiện học tập sĩ vô Tắc thư những, nhằm duyệt kỷ sách vở và giấy tờ, lựa chọn người dân có văn học tập là bọn Ngô Thì Sĩ sung lưu giữ chức chủ yếu tự động trong số.

Năm Quý Mùi (1763), ông viết lách Bắc sứ thông lục. Trong khoảng chừng thời hạn 10 năm (1763-1772), Lê Quý Đôn rất nhiều lần được cử coi đua Hội.[17]

Năm Giáp Thân (1764), ông dưng sớ van lơn thiết lập pháp chế, vì thế thấy một vài quan lại lại khi bấy giờ "đã quá sử dụng quá quyền bính, giầy xéo lên pháp luật", tuy nhiên ko được chúa nghe.[18][9] Cũng vô năm bại, ông được cử thực hiện Đốc đồng xứ Kinh Bắc, rồi thay đổi thực hiện Tham chủ yếu xứ Thành Phố Hải Dương (Ất Dậu, 1765), tuy vậy ông dưng sớ không sở hữu và nhận chức và van lơn về hưu.

Sách Khâm lăm le Việt sử Thông giám cương mục viết lách rằng:[16]

Tháng 6, mùa hè. Lê Quý Đôn, tham ô chủ yếu Thành Phố Hải Dương bị bến bãi. Từ Lúc quý phái sứ ngôi nhà Thanh về bên nước, rồi té thực hiện tham ô chủ yếu Thành Phố Hải Dương, Quý Đôn tự động giãi bày chín tội, tuy nhiên thực đi ra là tự động kể công phu của tớ.

Xem thêm: luật pccc quy định trách nhiệm pccc là của ai

Theo Phan Huy Chú, điều sớ phiên phiến rằng: "Tấm thân mật từng lên đường muôn dặm còn sinh sống về được, lại bắt gặp cảnh phu nhân bị tiêu diệt, con cái thơ phiêu bạt điểm giang hồ nước, thần thực ko quí thực hiện quan lại nữa, van lơn mang lại về làng".[5][19] Được thuận tình, ông về bên quê "đóng cửa ngõ, viết lách sách".[20][21] Cũng theo dõi Phan Huy Chú, năm 1760, phụ thân phu nhân ông Đôn là Lê Hữu Kiều mất mặt. Năm sau (1761), phu nhân ông Đôn là Lê Thị Trang (sinh năm 1733) cũng mất mặt vì thế dịch lao Lúc gần đầy 30 tuổi tác, và tiếp tục với sáu con cái.[22] Theo ngôi nhà phân tích Bùi Hạnh Cẩn, Lê Quý Đôn kể từ quan lại là vì thế thấy ngôi nhà chúa thường ngày thêm thắt tụt xuống đà vô những việc mừng rỡ nghịch ngợm, mong muốn té ông lên đường trấn cõi ngoài nhằm không hề nên nghe những điều can ngăn của ông, chứ không cần hẳn là vì thế nỗi sầu riêng biệt về phu nhân con cái.[19]

Đầu năm Đinh Hợi (1767), chúa Trịnh Doanh mệnh chung, Trịnh Sâm lên nối ngôi. Nghe theo dõi điều tâu của Nguyễn dựa Lân, chúa mang lại triệu Lê Quý Đôn về triều, phong thực hiện chức Thị thư, nhập cuộc chỉnh sửa quốc sử, kiêm Tư nghiệp Quốc tử giám, lên vua Lê Hiển Tông hiểu. Tháng 9 năm bại, ông được cử thực hiện Tán lý quân vụ vô lực lượng của Nguyễn Phan (tước Phan Phái hầu) lên đường dẹp cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật ở Thanh Hóa. Năm Mậu Tý (1768), ông thực hiện đoạn cỗ Toàn Việt đua lục, nhấc lên chúa Trịnh. Năm Kỷ Sửu (1769), ông dưng khải van lơn lập vọng gác điền khẩn phí ở Thanh Hóa.

Năm Canh Dần (1770), bàn cho tới công phu tấn công dẹp, ông được thăng thực hiện Hữu thị lương y cỗ Hộ kiêm Thiêm đô Ngự sử.[13] Mùa thu năm ấy, ông và Đoàn Nguyễn Thục nhận mệnh lệnh đi kiểm tra sức khỏe duyệt hộ khẩu ở xứ Thanh Hóa. Xong việc về bên, ông tâu van lơn tha bổng hạn chế những thuế thổ sản, thủy sản cho những thị trấn và thuế thân mật không đủ. Chúa Trịnh ngay tắp lự phó mang lại triều đình bàn và thực hiện. Ít lâu sau, ông được thăng Tả thị lương y cỗ Lại. Khi lãnh trách nhiệm này, ông với tâu trình lên tứ điều, được chúa tuyên dương ngợi, bại là:[13]

  1. Sửa thay đổi lối lối té quan lại.
  2. Sửa thay đổi phục vụ những quan lại.
  3. Sửa thay đổi thuế khóa sông núi.
  4. Sửa thay đổi phong tục của dân.

Sách Khâm lăm le Việt sử Thông giám cương mục viết lách rằng:[16]

"Trước bại, Quý Đôn thực hiện phó đô ngự sử, thông thường sử dụng số bạc hối lộ trong lúc xét khiếu nại nhằm dưng chúa Trịnh, bèn được thăng chức Hữu thị lương y cỗ Hộ. Đến ni, nhân Lúc khám xét xét phân tử Thanh Hoa về bên, lại dưng rộng lớn một ngàn lạng ta bạc tiếp tục ăn của đút, nên bởi chức Hữu thị lương y cỗ Hộ thăng thăng tiến này."

Năm Nhâm Thìn (1772), ông được cử lên đường khảo sát về tình hình thống đau đớn của dân chúng và những việc nhũng lấn của quan lại lại ở TP. Lạng Sơn.

Năm Quý Tỵ (1773) đại hạn, nhân bại ông tâu trình 5 điều, đại lược nói: "Phương pháp của cổ nhân đem đến khí hòa, dẹp tai biến chuyển, cốt lấy lễ nhưng mà cầu phúc của thần, lấy đức nhưng mà khoan mức độ dân".[13] Chúa nghe theo dõi, té ông thực hiện Bồi tụng (Phó Tể tướng), lưu giữ việc dân chủ yếu, kiêm cai quản cơ Hữu hùng, tước đoạt Dĩnh Thành hầu. Trong năm này, ông viết lách Vân đài loại ngữ.

Tháng 5, năm 1773, chúa Trịnh Sâm hạ mệnh lệnh mang lại Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Phương Đĩnh và Lê Quý Đôn tái hiện buột hộ tịch, Quý Đôn kê cứu vớt tra xét quá nghiêm trang xung khắc, dân chúng đều nghiến răng căm hận, bọn họ thực hiện thư nặc danh dán ở cửa ngõ phủ chúa Trịnh van lơn huỷ bỏ Quý Đôn lên đường nhưng mà sử dụng Ngũ Phúc, điều lẽ vô thư cực kỳ khích thiết. Nhân trên đây, Trịnh Sâm thay cho thay đổi khẩu lệnh, mang lại Ngũ Phúc nằm trong Quý Đôn đều lưu giữ việc làm đôn đốc thực hiện buột. Ngũ Phúc van lơn thực hiện theo dõi điều lệ đời Cảnh Trị, đại để sở hữu điểm tăng, với điểm hạn chế, với điểm bình té vẫn như cũ. Số dân đinh khá tầm thường với ngạch đinh năm hướng dẫn Thái, dân cũng cho rằng thuận tiện.[16]

Tháng 10 năm Giáp Ngọ (1774), chúa Trịnh Sâm thân hành đem quân tấn công Thuận Hóa, Lê Quý Đôn được cử lưu giữ chức Lưu thủ ở Thăng Long.

Đầu năm Ất Mùi (1775), tướng mạo Hoàng Ngũ Phúc tấn công sở hữu được Thuận Hóa. Tháng hai năm bại, chúa Trịnh về bên kinh, rồi thăng ông thực hiện Tả thị lương y cỗ Lại kiêm Tổng tài Quốc sử quán.

Cũng vô năm bại xẩy ra vụ Lê Quý Kiệt (con Lê Quý Đôn) thay đổi quyển đua với Đinh Thì Trung. Bị phát hiện, cả nhị đều bị tội. Vì là đại thần, Lê Quý Đôn được miễn nghị. Sách Khâm lăm le Việt sử thông giám cương mục (Chính Biên, quyển loại 44, tờ 27 và tờ 28) chép:

"Quý Kiệt con cái Quý Đôn. Kỳ đệ tứ khoa đua [thi Hội] này, Quý Kiệt nằm trong Đinh [Thì] Trung thay đổi quyển lẫn nhau nhằm thực hiện bài xích. Việc bị lộ, Đinh [Thì] Trung nên tội lưu lên đường Yên Quảng, Quý Kiệt nên về bên thực hiện dân. Đinh [Thì] Trung nhân phát hiện bức thư riêng biệt của Quý Kiệt và cáo tố là vì Quý Đôn ngôi nhà sự. Trịnh Sâm lấy cớ Quý Đôn là bậc đại thần, loại bỏ đi ko xét, nhưng mà luận thêm thắt tội Quý Kiệt, bắt giam cầm ở ngục ở cửa ngõ Đông".

Năm Bính Thân (1776), chúa Trịnh Sâm bịa đặt ty trấn phủ ở Thuận Hóa. Lê Quý Đôn được cử thực hiện Hiệp trấn Tham giã quân cơ,[23][b] nhằm cùng theo với Đốc suất kiêm Trấn phủ Bùi Thế Đạt mò mẫm cơ hội ngăn chặn quân Tây Sơn.[24] Tại trên đây, ông biên soạn cỗ Phủ biên tạp lục. Ít lâu sau, ông được triệu về thực hiện Thị lương y cỗ Hộ kiêm chức Đô ngự sử.[13][c] Năm Mậu Tuất (1778), ông được cử lưu giữ chức Hành tham ô tụng, tuy nhiên ông kể từ chối và van lơn thay đổi quý phái võ ban. Chúa Trịnh thuận tình, mang lại ông thực hiện Tả hiệu điểm,[13][d] quyền Phủ sự (quyền như Tể tướng mạo, tạm thời coi việc phủ chúa), tước đoạt Nghĩa Phái hầu. Tháng 4 năm bại, Lê Thế Toại dưng bài xích khải[e] đả kích Lê Quý Đôn. Năm sau (1779), ông lại bị Hoàng Văn Đồng cáo giác, nên bị giáng chức. Tháng 7, năm 1779, thổ tù Hoàng Văn Đồng bội phản, triều đình sai Nguyễn Lệ, Nguyễn Phan lên đường tấn công, Văn Đồng van lơn mặt hàng. Sách Khâm lăm le Việt sử Thông giám cương mục chép rằng:

"Văn Đồng cáo tố rõ rệt biểu hiện sách nhiễu của Quý Đôn và Xuân Hán. Lệ rước việc này tâu về triều, bọn Quý Đôn đều can tội, nên giáng chức".

Năm Tân Sửu (1781), ông lại được lưu giữ chức Tổng tài Quốc sử quán.

Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm mệnh chung, Trịnh Cán được nối ngôi chúa. Chỉ vài ba mon sau, quân tam phủ nổi loàn giết thịt bị tiêu diệt Quận Huy (Hoàng Đình Bảo), phế truất vứt Trịnh Cán và Đặng Thị Huệ (vợ chúa Trịnh Sâm, u Trịnh Cán), lập Trịnh Khải thực hiện chúa. Nhớ lại hiềm riêng biệt, Nguyễn Khản trình bày với chúa Trịnh Khải giáng chức Lê Quý Đôn.[f]

Đầu năm Quý Mão (1783), ông nhận mệnh lệnh đi làm việc Hiệp trấn xứ Nghệ An. Ít lâu sau, ông được triệu về triều thực hiện Thượng thư cỗ Công.[20]

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Trong toàn cảnh kiêu binh làm rối, triều chủ yếu rối ren, dân chúng đói đau đớn,... Lê Quý Đôn lâm bệnh trở nặng. Sau bại, ông van lơn về quê u là buôn bản Nguyễn Xá (huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) nhằm điều trị, tuy nhiên ko ngoài. Ông mất mặt ngày 14 tháng tư năm Giáp Thìn niên hiệu Cảnh Hưng loại 45 (tức 11 mon 6 năm 1784),[25][26][21][20][g] khi 58 tuổi tác.

Thương tiếc, chúa Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) tiếp tục ý kiến đề xuất với vua Lê Hiển Tông mang lại bến bãi triều tía ngày,[27][28] cử Bùi Huy Bích thực hiện ngôi nhà lễ tang, mặt khác mang lại truy tặng Lê Quý Đôn hàm Công cỗ Thượng thư. Đến Lúc vua Lê Chiêu Thống bắt quyền chủ yếu, ông được gia tặng tước đoạt Dĩnh quận công.[13]

Con cái[sửa | sửa mã nguồn]

Ông với tứ con cái trai: Lê Quý Kiệt, Lê Quý Châu, Lê Quý Tá và Lê Quý Nghị.

Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Bộ sách Lê Quý Đôn toàn tập: Phủ biên tạp lục, Kiến văn tè lục, Đại Việt thông sử.

Theo GS. Dương Quảng Hàm, Lê Quý Đôn thiệt là 1 trong ngôi nhà chưng học tập ở đời Lê mạt: một tay ông tiếp tục chỉnh sửa, trứ thuật thật nhiều sách. Tuy kiệt tác của ông tiếp tục thất lạc rất nhiều tuy nhiên những cỗ còn đánh dấu cũng là 1 trong kho tư liệu nhằm khảo cứu vớt về lịch sử dân tộc, địa dư và văn hóa truyền thống của nước Việt... cũng có thể phân tách những tác phẩm chữ Hán của ông đi ra thực hiện năm loại như sau:

1. Các sách bàn giảng về kinh, truyện[sửa | sửa mã nguồn]

  • Dịch kinh phu thuyết (Lời bàn nông nổi về Kinh Dịch), bao gồm 6 quyển.
  • Thư kinh biểu diễn nghĩa (Giảng nghĩa Kinh Thư), bao gồm 3 quyển, và đã được xung khắc in, với tựa của người sáng tác đề năm 1772.
  • Xuân thu lược luận (Bàn tóm tắt về Kinh Xuân Thu).

2. Các sách khảo cứu vớt về cổ thư[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quần thư khảo biện (Xét bàn những sách), bao gồm 4 quyển, tiếp tục xung khắc in, với tựa của người sáng tác (đề năm 1757), của Chu Bội Liên (người ngôi nhà Thanh) và của Hồng Hải Hi (sứ Triều Tiên đề năm 1761).
  • Thánh tế bào hiền hậu phạm lục (Chép về kiểu mẫu mực của những bậc thánh hiền), bao gồm 12 quyển, với tựa của Chu Bội Liên và Hồng Khải Hi đề năm 1761.
  • Vân Đài loại ngữ (Lời trình bày, chia nhỏ ra từng loại, ở điểm hiểu sách), bao gồm 4 quyển, viết lách năm 1773. Sách chia thành 9 mục, từng mục lại chia thành nhiều điều. Trong từng mục, người sáng tác trích dẫn những sách Trung Hoa (cổ thư, nước ngoài thư) nhiều quyển khan hiếm với, rồi lấy ý riêng biệt của tớ nhưng mà bàn. Xem sách này thì biết người sáng tác tiếp tục coi rộng lớn hiểu nhiều.

3. Các sách thuế luyện đua văn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Toàn Việt đua lục (Chép đầy đủ thơ nước Việt), bao gồm đôi mươi quyển (theo Phan Huy Chú), tuy nhiên hiện tại còn 15 quyển. Sách bởi ông phụng chỉ chỉnh sửa, nhấc lên vua Lê Hiển Tông coi năm 1768. Trong sách thuế luyện thơ của những đua gia nước Việt Nam kể từ đời Lý cho tới đời Hậu Lê... Đây là 1 trong cuốn sách quý nhằm khảo cứu vớt về tiểu truyện và kiệt tác của những đua gia.
  • Hoàng Việt văn hải (Bể văn ở nước Việt trong phòng vua), là sách thuế luyện những bài xích văn hoặc.

4. Các sách khảo về sử ký địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đại Việt thông sử (còn gọi là "Lê triều thông sử"), bao gồm 30 quyển (theo Phan Huy Chú), viết lách năm 1749. Đây là cỗ sử được viết lách theo dõi thể kỷ truyện (chỉ với phần Bản kỷ là chép theo dõi lối biên niên) chép kể từ thời vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) cho tới vua Lê Cung Hoàng (theo Phàm lệ của tác giả). Tuy nhiên, lúc này chỉ với giữ lại bao nhiêu phần là:
  1. Đế kỷ (2 quyển), chép từ thời điểm năm Lê Lợi khởi nghĩa (1418) cho tới năm ông mất mặt (1433).
  2. Nghệ văn chí (1 quyển), chép về sách vở và giấy tờ văn học.
  3. Liệt truyện (11 quyển), chép về những Hậu phi, Hoàng tử, Danh thần (đời vua Lê Thái Tổ) và Nghịch thần (từ cuối đời ngôi nhà Trần cho tới ngôi nhà Mạc).
  • Đại Việt sử ký tục biên (Nguyễn Hoàn, Lê Quý Đôn, Vũ Miên thích hợp soạn).
  • Bắc sứ thông lục (Chép đầy đủ việc Lúc lên đường sứ quý phái Trung Quốc), 4 quyển, thực hiện năm 1763. Trong sách biên chép những công văn, thư kể từ, núi sông, lối sá, nói chuyện, đối ứng trong lúc lên đường sứ (1760-1762).
  • Phủ biên tạp lục (chép lộn lạo về chủ yếu trị cõi biên thùy), bao gồm 6 quyển, thực hiện Lúc người sáng tác được cử thực hiện Hiệp trấn Tham giã quân cơ ở phủ Thuận Hóa (1776). Trong sách ghi chép khá tường tận xã hội xứ Đàng Trong (nhất là xứ Thuận Hóa và xứ Quảng Nam) ở thế kỷ 18.
  • Kiến văn tè lục (Chép lặt vặt những điều thấy nghe), bao gồm 12 quyển, với tựa của người sáng tác đề năm 1777. Đây là luyện chữ ký nói đến lịch sử dân tộc và văn hóa truyền thống nước Việt Nam kể từ đời Trần cho tới đời Lê. Trong sách, người sáng tác tiếp tục kể cho tới nhiều nghành nằm trong cơ chế những vương vãi triều Lý, Trần, kể từ trở thành quách núi sông, lối sá, thuế má, phong tục luyện quán, sản vật, mỏ đồng, mỏ bạc và cơ hội khai quật cho đến những nghành thơ văn, sách vở và giấy tờ...
  • Âm hóa học văn chú, bao gồm 2 quyển, tiếp tục xung khắc in, chép những bài xích huấn chú của những nhà tại Trung Quốc, với tất nhiên điều gắn thêm chủ yếu của người sáng tác.
  • Lịch đại danh thần ngôn hành lục, bao gồm 2 quyển, chép việc làm của những danh thần những triều.

5. Thơ văn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Liên châu đua tập, bao gồm 4 quyển, chép thơ của Lê Quý Đôn với mọi đua gia không giống, và những bài xích vấn đáp của những đua sĩ ngôi nhà Thanh và Cao Ly thực hiện Lúc ông lên đường sứ quý phái Trung Quốc.
  • Quế Đường đua tập (Tập thơ Quế Đường), bao gồm 4 quyển
  • Quế Đường văn tập (tập văn Quế Đường), bao gồm 3 quyển.

Về văn Nôm, lúc này chỉ còn:

  • Bài thơ thất ngôn chén cú "Rắn đầu biếng học".
  • Bài kinh nghĩa: "Vãng chi nhữ gia, vớ kính vớ giới, vô vi phu tử" (Mày về ngôi nhà ck nên kính răn, chớ trái khoáy ý chồng).
  • Bài văn sách căn vặn về câu "Lấy ck mang lại xứng đáng tấm ck, bõ công điểm tô má hồng răn đen".
  • Bài kinh nghĩa: "Mẹ ơi con cái mong muốn lấy chồng".
  • Bài "khải" viết lách vì thế văn xuôi chép vô Bắc sứ thông lục.

Tuy nhiên trừ bài xích "khải" đi ra, theo dõi PGS. Nguyễn Thạch Giang, những bài xích Nôm sót lại đều ko chắc chắn rằng của ông.[29]

Nhận xét[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Quý Đôn là 1 trong "nhà chưng học tập ham hiểu, ham biết và ham viết",[30]"một ngôi nhà chưng học tập với kỹ năng rất là uyên chưng và nhiều dạng".[21] Điều này đã được ngôi nhà sử học tập Phan Huy Chú nói đến việc kể từ trong thời điểm đầu của thế kỷ 19, trích:

"Ông với tư hóa học không giống đời, lanh lợi rộng lớn người nhưng mà (vẫn) lưu giữ tính nết thuần phác, lại siêng học tập ko biết mỏi. Tuy đỗ đạt vinh hiển, tay vẫn ko rời cuốn sách. Bình sinh (ông) thực hiện sách thật nhiều. Yên về kinh sử thì thâm thúy, rộng thoải mái, nhưng mà nói đến điển cố thì vừa đủ rõ rệt. Cái sở ngôi trường của ông vượt lên hơn hết, có tiếng bên trên đời. Văn thơ ông thực hiện đi ra gọi là Quế lối luyện với bao nhiêu quyển" (trong "Nhân vật chí")[13]
"Ông là kẻ học tập vấn rộng rãi, bịa đặt cây bút trở thành văn. Cốt cơ hội thơ vô sáng sủa. Lời văn hồn nhiên..., ko cần thiết tâm trí nhưng mà trôi chảy đầy đủ như sông lâu năm biển khơi cả, ko nơi nào ko đạt cho tới, thiệt là phong thái đại gia" (trong "Văn tịch chí").[31]

Xét khía cạnh không giống, theo dõi Giáo sư Văn Tân nằm trong Viện Sử học tập (Việt Nam), Lê Quý Đôn còn là:

  • Một ngôi nhà trí thức mong muốn với những cải tân vô xã hội nước Việt Nam.
  • Một ngôi nhà chủ yếu trị quan hoài cho tới dân chúng, thân mật và gần gũi dân chúng, và hiểu những ước muốn của dân chúng.
  • Một ngôi nhà trí thức với tư tưởng tự trọng và kiêu hãnh dân tộc bản địa.

Tuy nhiên, là 1 trong nho sĩ trung thành với chủ với bọn họ Trịnh, và ý hệ thức của Lê Quý Đôn là ý thức hệ của giai cấp cho phong con kiến hồi thế kỷ 18, nên vô đời ông, ông từng lên đường tấn công dẹp những lực lượng nổi dậy ngăn chặn triều đình Lê-Trịnh.[32][33]

Giai thoại văn học[sửa | sửa mã nguồn]

Có một vài giai thoại kể về Lê Quý Đôn, xứng đáng để ý với chuyện Rắn đầu biếng học:

Xem thêm: nguyễn xuân anh là con của ai

Người tao kể rằng, một hôm, Tiến sĩ Vũ Công Trấn[h] cho tới thăm hỏi Tiến sĩ Lê Phú Thứ là kẻ chúng ta nằm trong đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1724 (sau thay đổi là Lê Trọng Thứ). Nghe con cái chúng ta là Lê Quý Đôn còn con trẻ nhưng mà tiếp tục hoặc chữ nên ông Trấn lấy nhan đề "Rắn đầu biếng học" nhằm demo tài. Ít phút sau, Lê Quý Đôn đã trải đoạn bài xích thơ bên dưới đây:

Chẳng nên liu điu vẫn như là nhà!
Rắn đầu biếng học tập lẽ ko tha
Thẹn đèn hổ lửa nhức lòng u,
Nay thét mai gầm rát cổ phụ thân.
Ráo mép chỉ thân quen tuồng lếu láo,
Lằn sườn lưng cam Chịu đựng vết phì domain authority.
Từ ni Trâu Lỗ[i] xin siêng học tập,
Kẻo hổ mang nổi tiếng thế gia!

Bài thơ đích thị vần, đích thị luật, đặc biệt thích hợp nhan đề, nhưng mà ý tứ lại cao kỳ. điều đặc biệt, từng câu mang tên một loại "rắn".[34]

Các dự án công trình nối liền với thương hiệu tuổi tác của Lê Quý Đôn[sửa | sửa mã nguồn]

Tên Lê Quý Đôn được dùng làm gọi là mang lại nhiều ngôi trường học tập, nhiều trên phố ở từng nước nước Việt Nam như:

  • Trường Đại học tập Kỹ thuật Lê Quý Đôn ở Hà Nội
  • Trường Trung học tập phổ thông Lê Quý Đôn, Thành phố Hồ Chí Minh
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn − TP Cẩm Phả, Quảng Ninh
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Điện Biên
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Lai Châu
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Quảng Trị
  • [[Trường Trung học tập phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn, Đà Nẵng
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Bình Định
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Khánh Hòa
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Ninh Thuận
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Bà Rịa - Vũng Tàu
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Hải Phòng
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Tp Tam Kỳ, Quảng Nam
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Hà Tĩnh
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Thái Bình
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Hòa Bình
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Tp Biên Hòa, Đồng Nai
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - quận Q. Đống Đa, Hà Nội
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - quận HĐ Hà Đông, Hà Nội
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - quận CG cầu giấy, Hà Nội
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Tp Vị Thanh, Hậu Giang
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Tx Ngã Bảy, Hậu Giang
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Long An
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Đắk Nông
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Bắc Ninh
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Tp Bắc Giang, Bắc Giang
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Hải Dương
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Tp Sóc Trăng, Sóc Trăng
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Lào Cai
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - thị trấn Ý Yên, Nam Định
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - thị trấn Mộc Châu, Sơn La
  • Trường Tiểu học tập Lê Quý Đôn, Tp Mỹ Tho, Tiền Giang
  • Phố Lê Quý Đôn ở TP Uông Bí
  • Phố Lê Quý Đôn ở TP Hạ Long
  • Phố Lê Quý Đôn ở TX Quảng Yên
  • Phố Lê Quý Đôn, phường Bạch Đằng, quận Hai Bà Trưng, TP.HCM TP. hà Nội.
  • Phố Lê Quý Đôn, Quận 3, Thành phố Xì Gòn.
  • Phố Lê Quý Đôn, phường Trần Lãm, TP.HCM Tỉnh Thái Bình, tỉnh Tỉnh Thái Bình.
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn, Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh
  • Trường TH Lê Quý Đôn, thị trấn Đăk Tô, Kon Tum

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Hiển Tông
  • Chúa Trịnh
  • Nạn kiêu binh
  • Quan hệ nước Việt Nam - Bán hòn đảo Triều Tiên

Sách tham ô khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Thanh Lãng. Bảng lược thiết bị văn học tập nước Việt Nam, Quyển thượng. Nhà xuất phiên bản TP Sài Gòn, ko ghi năm xuất phiên bản.
  • Bùi Hạnh Cẩn (1985). Lê Quý Đôn. Nhà xuất phiên bản Văn hóa.
  • Phan Huy Chú (1992). Lịch triều hiến chương loại chí, luyện 1, mục Nhân vật chí và luyện 3, mục Văn tịch chí. Nhà xuất phiên bản Khoa học tập xã hội.
  • Dương Quảng Hàm (1986). Việt Nam văn học tập sử yếu ớt (bản in phiên loại 10). Trung tâm học tập liệu xuất phiên bản, TP Sài Gòn.
  • Văn Tân, GS. (2012). Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn. In vô Tổng luyện dư địa chí nước Việt Nam (tập 3). Nhà xuất phiên bản Thanh Niên.
  • Trần Văn Giáp (2003). Tìm hiểu khoa sách Hán Nôm (trọn bộ). In vô Tổng luyện dư địa chí nước Việt Nam (tập 3). Nhà xuất phiên bản Khoa học tập xã hội.
  • Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục (2012). Tiểu sử Lê Quý Đôn. In vô Tổng luyện dư địa chí nước Việt Nam (tập 3). Nhà xuất phiên bản Thanh Niên.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a b Thanh Lãng, tr. 542.
  2. ^ a b Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 47.
  3. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 306.
  4. ^ a b Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 6-7.
  5. ^ a b Phan Huy Chú 1992, tr. 390, mục "Nhân vật chí"
  6. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 50.
  7. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 234.
  8. ^ Dương Quảng Hàm (tr. 307). 1986, tr. 307.
  9. ^ a b c Trần Văn Giáp 2003, tr. 1247.
  10. ^ a b Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục 2012, tr. 304.
  11. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 313.
  12. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 129.
  13. ^ a b c d e f g h Phan Huy Chú 1992, tr. 391, mục "Nhân vật chí"
  14. ^ Dương Quảng Hàm 1986, tr. 307.
  15. ^ Nguyễn Minh Tuân, "Thêm tứ bài xích thơ xướng họa thân mật Lê Quý Đôn với sứ thần Triều Tiên", Tạp chí Hán Nôm, số 4/1999. Bản dịch lấy kể từ Tống Triều Tiên quốc sứ kỳ 1[liên kết hỏng].
  16. ^ a b c d Khâm lăm le Việt sử Thông giám cương mục, Quốc sử quán triều Nguyễn, Nhà xuất phiên bản giáo dục và đào tạo - TP. hà Nội, 1998, quyển XLII.
  17. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 140.
  18. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 310.
  19. ^ a b Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 155.
  20. ^ a b c Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục 2012, tr. 305.
  21. ^ a b c Nguyễn Lộc, mục kể từ "Lê Quý Đôn" vô Từ điển Văn học (bộ mới), Nhà xuất phiên bản Thế giới, 2004, trang 831.
  22. ^ Phan Huy Chú 1992, tr. 139.
  23. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 307.
  24. ^ Trịnh Vân Thanh, GS., Thành ngữ kỳ tích danh nhân kể từ điển (tập 1). Nhà xuất phiên bản Hồn Thiêng, TP Sài Gòn, 1966, trang 667.
  25. ^ Trần Văn Giáp 2003, tr. 1246.
  26. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 236.
  27. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 308.
  28. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 231.
  29. ^ Phần kiệt tác của Lê Quý Đôn, hầu hết địa thế căn cứ theo dõi Dương Quảng Hàm (tr. 307-311), với tìm hiểu thêm thêm: Phan Huy Chú ("Văn tịch chí"), Nguyễn Thạch Giang (Văn học tập thế kỷ 18), Nguyễn Lộc (Từ điển văn học, cỗ mới) và Bùi Hạnh Cẩn (Lê Quý Đôn). Có sách biên không giống đôi khi, hoặc chua là tồn nghi hoặc. Trong bài xích "Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn" (viết bên trên TP. hà Nội, mon 12 năm 1976), người sáng tác là GS. Văn Tân mang lại biết: Theo chủ ý của khá nhiều người, và bên trên hạ tầng những khảo hội chứng trang nghiêm của văn phiên bản học tập lúc này, tất cả chúng ta mới chỉ hoàn toàn có thể xác minh rằng Lê Quý Đôn là người sáng tác của 14 kiệt tác sau đây: Đại Việt thông sử (hay Lê triều thông sử), Kiến văn tè lục, Lê triều công thần liệt truyện, Danh thần lục, Quần thư khảo biện, Thánh tế bào hiền hậu phạm lục, Bắc sứ thông lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Thư kinh biểu diễn nghĩa, Quế Đường đua luyện, Âm hóa học văn chú, Quế Đường đua vựng tuyển chọn toàn luyện, Tứ thư ước giải và Toàn Việt đua lục.
  30. ^ Theo "Lời reviews Phủ Biên tạp lục" của Viện Sử học tập, in vô Tổng luyện dư địa chí Việt Nam (tập 3), tr. 316.
  31. ^ Phan Huy Chú 1992, tr. 136, mục "Văn tịch chí"
  32. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 306-314.
  33. ^ Trần Văn Giáp 2003, tr. 1248, "Về đời tư của Lê Quý Đôn, sử triều Nguyễn (Khâm lăm le Việt sử Thông giám cương mục) với chép những vấn đề rõ rệt là với chủ ý bôi xấu xa, nguyên do vì thế ông Đôn là 1 trong đại thần được triều Lê, Trịnh tin cậy sử dụng và từng với những điều chỉ trích nóng bức so với chính vì sự của những chúa Nguyễn. Bởi vậy, Lúc hội tụ tư liệu tương quan cho tới tiểu truyện của ông, tất cả chúng ta cần thiết nỗ lực mò mẫm đi ra thực sự."
  34. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 13.

Chú giải[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ "Tiểu sử Lê Quý Đôn" (tr. 304) ghi ông chính thức thực hiện quan lại vô năm Giáp Tuất (1754).
  2. ^ Phan Huy Chú (mục "Nhân vật", tr. 391) ghi phục vụ của ông khá không giống, bại là: "Tham tri đạo Thuận-Quảng, kiêm chức Hiệp trấn phủ".
  3. ^ "Tiểu sử Lê Quý Đôn" (tr. 305) chép khác: "Cuối năm 1776, ông được triệu về thực hiện Hành cỗ phiên Cơ mật sự vụ chủ nghĩa kiêm Chưởng tài phú".
  4. ^ Bùi Hạnh Cẩn (tr. 209) ghi là "Hữu hiệu điểm".
  5. ^ Lê Thế Toại, Tham nghị cũ ở xứ Thanh Hóa, dưng tờ khải: "Dĩnh Thành Hầu Lê Quý Đôn dụng tâm xung quanh teo, bỉ ổi, ước muốn càn rỡ những điều quá hạn lăm le của mình: nào là đồ mưu mang lại con cái đánh cắp bài xích văn đua ở vô ngôi trường, nào là vụng về ăn cướp điểm cấm địa. Ông Mạnh Tử nói: "Quan sát con cái ngươi của từng người, thì người gian dối người tức thì ko thể nào là ỉm diếm được". Con ngươi của Lê Quý Đôn khi nào thì cũng trả đẩy lia lịa, nếu như sử dụng người này vô chức cao tay tất yếu thực hiện tai kinh hãi mang lại nhân dân…"
  6. ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 216: "Năm 1773, Lúc được cử thực hiện Đồn điền sứ ở Trường Yên, Nguyễn Khản dường như không Chịu đựng tuân theo plan khai khẩn ruộng phí của Lê Quý Đôn, nên nhị người tiếp tục bực nhau kể từ khi đó"
  7. ^ Phan Huy Chú (mục: "Nhân vật chí", tr. 391, hiện tại với ở Thư viện Hán Nôm, ký hiệu: A. 573, tờ 126) chép khá khác: "Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm mất mặt, Trịnh Cán lên nối nghiệp. Vì nịnh nọt thần sàm trộn nên Lê Quý Đôn bị giáng. Mùa nhộn nhịp năm Quý Mão (1783), ông đi làm việc Hiệp trấn Nghệ An. Rồi ông mất mặt, lâu 58 tuổi". Phan Huy Ôn vô Đăng khoa bị khảo cũng chép ông mất mặt năm 1783. Tuy nhiên, vấn đề ông mất mặt năm 1784 bên trên quê u được xem như là "có địa thế căn cứ hơn" (Nguyễn Lộc, tr. 831).
  8. ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 5) thì Vũ Công Trấn là kẻ buôn bản Đôn Thư, tổng Phương Trung, trấn Sơn Nam Thượng, phủ Ứng Thiên (nay nằm trong xã Kim Thư, thị trấn Thanh Oai, Hà Nội) đỗ đệ tam giáp đồng tiến sỹ khoa Giáp Thìn năm 1724.
  9. ^ "Trâu" ở trên đây chỉ loại rắn hổ trâu, ngoại giả còn dùng làm ám chỉ quê của Mạnh Tử. Còn "Lỗ" ở trên đây ám chỉ quê của Khổng Tử.

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quốc Sử quan lại triều Nguyễn. Khâm lăm le Việt sử Thông giám cương mục. Nhà xuất phiên bản giáo dục và đào tạo - TP. hà Nội, 1998.
  • Nguyễn Lộc, mục kể từ "Lê Quý Đôn" vô Từ điển Văn học (bộ mới), Nhà xuất phiên bản Thế giới, 2004.
  • Nguyễn Đăng Thục (1992). Lịch sử tư tưởng Việt Nam (tập 6, phần "Tiểu sử Lê Quý Đôn"). Nhà xuất phiên bản Thành phố Xì Gòn, 1992.
  • Nguyễn Thạch Giang (chủ biên). Văn học tập thế kỷ 18. Nhà xuất phiên bản Khoa học tập xã hội, 2004.
  • Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn dựa Thế. Từ điển anh hùng lịch sử dân tộc Việt Nam. Nhà xuất phiên bản Khoa học tập xã hội, 1992.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Quý Đôn bên trên Từ điển bách khoa Việt Nam